Terapia systemowa

Ten nurt psychoterapii wykorzystywany jest szczególnie w terapii rodzin, małżeństw i par. Podstawowym założeniem systemowej terapii rodzin jest rozumienie rodziny nie jako prostej sumy jej elementów, ale jako systemu, który tworzą jego członkowie oraz ich wzajemne relacje. Każdy system rodzinny można opisać za pomocą cech, które są charakterystyczne tylko dla niego. Są wśród nich: zestaw obowiązujących w rodzinie zasad, role przypisane poszczególnym członkom rodziny, formy jawnej i ukrytej komunikacji, sposoby rozwiązywania problemów. Związki pomiędzy członkami rodziny mają źródła w przeszłości (wspólna historia), teraźniejszości (wspólne spostrzeżenia i przekonania o świecie) oraz przyszłości (wspólny cel). Członkowie systemu rodzinnego są ze sobą związani silnymi, wzajemnymi więziami uczuciowymi i poczuciem lojalności (3). Z przyjęcia rozumienia rodziny jako systemu wynika, że jakakolwiek zmiana w jednej części systemu rodzinnego wpływa na pozostałe jego części, a tym samym na funkcjonowanie rodziny jako całości. Przy czym z jednej strony przyczyny mające to samo źródło mogą powodować różne skutki (np. konflikt między rodzicami może stać u źródła rozmaitych problemów u dziecka), a z drugiej – wychodząc z różnych źródeł można dojść do tych samych rezultatów (np. agresja dziecka może być spowodowana wieloma różnymi przyczynami mającymi swoje źródło w rodzinie).

Jedną z zasad systemowego rozumienia rodziny jest odejście od myślenia przyczynowo-skutkowego na rzecz myślenia cyrkularnego, zgodnie z którym zachowanie każdej z osób wchodzącej w interakcję oddziałuje na partnera interakcji, a równocześnie jest modyfikowana przez reakcję tego partnera (1). Przykładowo można sobie wyobrazić małżeństwo, w którym mąż uskarża się na zbytnią zaborczość żony, a żona na to, że mąż unika relacji z nią. Każde z nich swoje zachowanie może rozumieć jako skutek zachowania partnera (myślenie przyczynowo-skutkowe). I tak żona może powiedzieć, że stara się przybliżać do męża, gdyż ma poczucie, że on ją opuszcza, a mąż, że potrzebuje swobody od nadmiernie w jego przeżyciu potrzebującej bliskości żony. Takie podejście nie daje szansy na poprawę funkcjonowania tego małżeństwa, gdyż każde z partnerów upatruje źródeł problemów po drugiej stronie. Patrząc na tę sytuację cyrkularnie, można stwierdzić, że im żona bardziej się przybliża, tym mąż bardziej się oddala, a im mąż bardziej się oddala, tym żona bardziej próbuje się do niego przybliżyć. W ten sposób powstaje pętla, w której oboje mają swój udział. Taki sposób rozumienia problemu daje możliwość wspólnego dążenia do jego rozwiązania. Istotnym jest również to, że każdy system tworzy subiektywny obraz świata i samego siebie, jak również problemu (4). Dlatego też terapeuta rodzinny, wraz z pojawianiem się nowych podejść do rozumienia rodziny, coraz częściej odrzuca istnienie prawdy obiektywnej, zachowując postawę ciekawości, szacunku wobec klienta przy jednoczesnym zachowaniu dystansu do jego opowieści. Za pomocą różnych interwencji stara się natomiast  powołać do życia inne możliwe opowieści o świecie, rodzinie, problemie i jego rozwiązaniu. W klasycznym podejściu systemowym o funkcjonalności rodziny decyduje to, jak członkowie rodziny radzą sobie ze zmianami, które mogą wynikać z cyklu życia rodziny (rodzina podobnie jak jednostka przechodzi przez różne fazy swojego życia, w których ma do spełnienia określone zadania) lub różnych nieprzewidzianych zdarzeń losowych. Zgodnie z koncepcją rodziny jako systemu, zachowanie jednostki nie jest rozpatrywane w perspektywie intrapsychicznej (jako wyraz wewnętrznych procesów i dynamiki człowieka), ale w perspektywie interpersonalnej, co pozwala na zrozumienie zachowania jako elementu sekwencji zdarzeń zachodzących w systemie rodzinnym (3). Zatem zmiana zachowania członka rodziny możliwa jest dzięki pomocy rodzinie w zmianie jej struktury, typowych wzorców interakcji lub systemu przekonań. W tym modelu zachowanie dysfunkcjonalne jednostki lub występujący u niej objaw traktowany jest jako wyraz dysfunkcji lub braku równowagi w systemie. W związku z tym terapeuci rodzinni szukają raczej znaczenia lub funkcji występującego u członka rodziny objawu jako oznaki destabilizacji rodziny oraz próby adaptacji lub przywrócenia równowagi. Celem systemowej terapii rodzin jest zmiana systemu – np. pomoc rodzinie w zastąpieniu dotychczasowych niekorzystnych wzorców interakcji, otworzenie sposobu porozumiewania się między pokoleniami w wyniku rozważenia nowych opcji, wzmocnienie struktury związków w całej rodzinie, uwolnienie członka rodziny od objawów (3). Terapia rodzinna jest szczególnie polecana w sytuacjach, kiedy u dzieci lub młodzieży występują problemy natury emocjonalnej, a także somatycznej. Znana jest również jej skuteczność w przypadku, gdy w rodzinie ma miejsce choroba psychiczna, przewlekła choroba somatyczna, objawy psychosomatyczne, a także, gdy rodzina doświadcza sytuacji trudnych, które powodują zakłócenie jej funkcjonowania (np. trudności wychowawcze, pojawienie się dzieci, dorastanie dzieci, rozstanie, śmierć itp.).

W przypadku małżeństw i par stają się one klientami w terapii zwykle z powodu narastania pomiędzy nimi napięcia, które może mieć charakter chroniczny lub charakter kryzysu związanego z trudnymi sytuacjami, bądź koniecznością dokonania zmian (6). Terapia tego rodzaju nie powinna być zwykle proponowana parom, w których dochodzi do przemocy, ma miejsce aktywne uzależnienie, jedno lub oboje z partnerów pozostają w innych związkach, jedno z partnerów podjęło już decyzję o rozstaniu – choć zdarzają się wyjątki w tym zakresie.
Terapia rodzin, małżeństw i par ma charakter krótkoterminowy. Sesje terapeutyczne trwają zwykle 90 minut i odbywają się z częstotliwością raz na 2-3 tygodnie. Niekiedy są prowadzone przez dwóch terapeutów.

Badania nad skutecznością różnych rodzajów psychoterapii wykazały, że:
– W przypadku konfliktu małżeńskiego terapia małżeńska jest metodą z wyboru stawianą ponad psychoterapią indywidualną jednego lub obojga partnerów;
– Dobre efekty terapii rodzin występują często w terapii składającej się z mniej niż 20 sesji;
– W porównaniu z grupą kontrolną terapie małżeńskie i rodzinne są efektywne w mniej więcej dwóch trzecich przypadków;
– Strukturalna terapia rodzin (mieszcząca się również w nurcie systemowym) jest szczególnie pomocna w przypadku pewnych problemów psychosomatycznych okresu dzieciństwa lub dorastania;
– Istnieją dowody na skuteczność terapii rodzin w leczeniu występujących u dzieci zaburzeń zachowania, fobii, lęków, a także autyzmu (3).

mgr Agnieszka Kacperska – pierwszy stopień specjalizacji z psychologii klinicznej,
w trakcie procesu do uzyskania certyfikatu psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego


BIBLIOGRAFIA

  1. de Barbaro B. (red.) (1999). Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków.
  2. de Barbaro B. (1997). Pacjent w swojej rodzinie. Springer PWN. Warszawa.
  3. Goldenberg H., Goldenberg I.(2006). Terapia rodzin. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków.
  4. Górniak L., Józefik B. (red.) (2003). Ewolucja myślenia systemowego w terapii rodzin. Od metafory cybernetycznej do dialogu i narracji. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków.
  5. Namysłowska I. (1997). Terapia rodzin. Springer PWN. Warszawa.
  6. Namysłowska I., Siewierska A. (2007). Terapia rodzin a terapia par. . Psychoterapia 3 (142), 37-42.
  7. Satir V. (2000). Rodzina. Tu powstaje człowiek. GWP. Gdańsk.
  8. Satir V. (2000). Terapia rodziny. Teoria i praktyka. GWP. Gdańsk.
Redaktor

Dodaj komentarz