Psychoanaliza jest teorią psychologiczną opisującą życie umysłowe człowieka i teorią psychopatologiczną, wyjaśniającą przyczyny i mechanizmy powstawania chorób psychicznych i psychosomatycznych. Jest również metodą badania ludzkiej psychiki, poznawania i poszukiwania zrozumienia indywidualnej osobowości, wewnętrznego świata człowieka, a jeżeli celem tego badania jest leczenie, jest psychoterapią.

Psychoanaliza jest terapią wyjaśniającą, skupia się na poznawaniu nieświadomego umysłu ukształtowanego we wczesnym dzieciństwie i stanowiącego rdzeń osobowości każdego człowieka. Wywodzi się z teorii austriackiego lekarza neurologa i psychiatry, Zygmunta Freuda praktykującego i publikującego swoje prace w Wiedniu na przełomie XIX i XX wieku. W ciągu kolejnych, teraz już ponad stu lat dokonywano nowych odkryć. Wcześniejsze psychoanalityczne teorie i hipotezy były wielokrotnie weryfikowane, jednak podstawowa zasada psychoanalizy pozostała bez zmian – istotą terapii psychoanalitycznej jest stopniowe odkrywanie razem z pacjentem jego nieświadomych myśli, pragnień i konfliktów, wcześniej niedostępnych dla świadomego umysłu. Psychoanalizę i psychoterapię psychoanalityczną można opisać również definicją wspólną dla wszystkich form terapii jako metodę leczenia chorób i zaburzeń psychicznych i psychosomatycznych za pomocą środków psychologicznych, w oparciu o relację terapeuta – pacjent.

Jak w psychoanalizie rozumiana jest istota choroby

W ujęciu psychoanalitycznym objawy są jedynie zewnętrznym przejawem złożonych, nieprawidłowych procesów psychologicznych zachodzących w wewnętrznym, w dużej mierze nieświadomym, świecie pacjenta. Nawet jeżeli powodują cierpienie, to z punktu widzenia nieświadomego umysłu są one i tak rozwiązaniem bardziej korzystnym niż uświadomienie sobie nieświadomych, wypartych pragnień i konfliktów. Pracujący psychoanalitycznie terapeuta widzi jednak sprawy chorego inaczej – za pomocą interpretacji nieświadomych treści wnoszonych przez pacjenta w czasie sesji terapeutycznej przywraca do świadomości to, co wcześniej nie było mu dostępne. W ten sposób, podobnie jak wcześniej odczuwalne objawy, na przykład depresyjne albo lękowe, były konsekwencją pewnych zjawisk zachodzących w nieświadomości, a więc niepodatnych na jakąkolwiek zmianę, tak wraz z postępem pracy psychoanalitycznej zmiana taka może zaistnieć i postępować, co przyczynia się do zmniejszania objawów zaburzenia.

W centrum zainteresowania psychoanalizy jest człowiek z jego osobowością, historią życia, aktualną sytuacją, sposobem budowania relacji z innymi ludźmi i z samym sobą. Odczuwane objawy są zwykle pierwszym, bezpośrednim powodem rozpoczęcia pracy psychoanalitycznej przez pacjenta, jednak w tej metodzie pracy terapeutycznej nie chodzi jedynie o ich usunięcie. Celem jest podstawowa, głęboka zmiana w osobowości pacjenta prowadząca do poprawy zdrowia nie tylko w czysto medycznym znaczeniu (obecność lub brak objawów psychopatologicznych), ale w dużo szerszym zakresie obejmującym całość funkcjonowania człowieka i możliwość dalszego osobistego rozwoju i znajdywania spełnienia w życiu.

W skrócie można powiedzieć, że celem pracy psychoanalitycznej jest zrozumienie przez pacjenta istoty i przyczyny odczuwanych dolegliwości i przeżywanych trudności oraz zmiana postaw i zachowań w relacjach z innymi ludźmi.

Podstawowe założenia psychoanalizy

· W umyśle każdego człowieka istnieje część nieświadoma, w której dynamicznie zachodzą różnorodne, złożone procesy psychologiczne. Dostęp do nich jest możliwy pośrednio – swobodne skojarzenia, fantazje i sny pacjenta dają terapeucie możliwość rozpoznawania tych nieświadomych treści i przekazywania oraz wyjaśniania ich choremu w interpretacji.

· Psychika każdego człowieka jest w pewien określony sposób zorganizowana. Z grubsza rzecz biorąc można w niej wyróżnić trzy obszary: część głównie popędową nazywaną id, część odpowiedzialną za kontakt z zewnętrzną rzeczywistością i „negocjacje” między pozostałymi dwoma obszarami- ego, i część zawierającą normy i zasady i odróżniającą dobro od zła określaną jako superego. W zdrowiu wszystkie te części ludzkiej psychiki harmonijnie współpracują ze sobą. Przyczyną zaburzeń są natomiast konflikty między nimi albo konflikty z zewnętrzną rzeczywistością, na przykład konflikt pragnień albo wizerunku siebie z wymaganiami otaczającego świata.

· Rozwój osobowości jest zdeterminowany, kolejne fazy rozwoju charakteryzują się specyficznymi dla siebie zjawiskami i procesami psychologicznymi. Jeżeli na jakimś etapie rozwoju coś pójdzie „nie tak”, na przykład jeżeli konflikt między popędowymi pragnieniami i wymaganiami rzeczywistości okaże się zbyt trudny do przezwyciężenia, pozostanie on bez rozwiązania w nieświadomości i wpłynie to niekorzystnie na całość osobowości i późniejszego funkcjonowania.

· Powodujące cierpienie objawy są konsekwencją nieświadomych konfliktów i deficytów. Radzenie sobie z codziennymi zadaniami, sposób wchodzenia w relacje z ludźmi, sukcesy i niepowodzenia w osiąganiu życiowych celów nie są przypadkowe, w bardzo dużym stopniu zależą od procesów nieświadomych. To jacy jesteśmy w świecie zewnętrznym zależy od tego jaki jest nasz świat wewnętrzny.

· Nieświadomość kieruje się zasadą przyjemności – poszukiwania nagrody i unikania tego co nieprzyjemne, bolesne albo wzbudzające lęk. Wraz z rozwojem osobowości zasada przyjemności powinna być równoważona prawidłowym rozpoznawaniem wymagań rzeczywistości, jednak nie zawsze tak się dzieje – pewne pragnienia, fantazje, przekonania mogą pozostać w swojej pierwotnej postaci w nieświadomej części umysłu i wywoływać objawy albo powodować zahamowania w rozwoju i trudności w dorosłym życiu.

Psychoterapeutyczne zastosowanie psychoanalizy

Psychoanalityczne badanie, poznawanie i wyjaśnianie tego co nieświadome ma znaczenie terapeutyczne. Większa część aktywności ludzkiego umysłu jest nieświadoma. W ten sposób umysł chroni się przed tym co nieprzyjemne albo zagrażające i takie rozwiązanie jest konieczne dla prawidłowego rozwoju i zachowania zdrowia, jednak jeżeli na jakimś etapie życia wydarzy się coś, co będzie dla kształtującej się osobowości człowieka zbyt trudne, wzajemne relacje między różnymi obszarami psychiki i radzenie sobie w zewnętrznym świecie nie ułożą się prawidłowo, a skutkiem będzie pojawienie się objawów choroby albo zaburzeń osobowości – nieprawidłowych wzorców zachowania, sposobu myślenia, reagowania, budowania relacji z innymi ludźmi.

Uświadomienie wcześniej niedostępnych aspektów psychiki uwalnia od konieczności utrzymywania ich w nieświadomości i pozwala na znalezienie lepszych rozwiązań. Nieświadome mogą być pragnienia i towarzyszące im zakazy, dążenia do wzajemnie wykluczających się celów, przeżyte traumy i urażające frustracje, fantazje na temat nieograniczonych możliwości i nieprzyjemne uczucia wstydu albo winy. Nieświadome mogą być impulsy agresywne i miłosne, przekonania o własnej nieomylności albo o roli pełnionej w życiu innych ludzi. Odkrywanie ich może być nieprzyjemne, ale uzdrawia – dzięki poznawaniu bogactwa własnego wewnętrznego świata możemy lepiej zarządzać sobą i naszym życiem.

Celem psychoterapii psychoanalitycznej jest dotarcie do nieświadomych fantazji, pragnień i impulsów, odkrycie dawnych urazów i konfliktów i zestawienie ich z aktualną sytuacją. Nie jest to rzecz jasna łatwe ani proste; nieświadomość niechętnie daje do siebie dostęp, dlatego mechanizmy obronne również poddawane są badaniu – analizie. W ten sposób rozpoznawany jest indywidualny, wewnętrzny świat pacjenta, pełniący rolę wewnętrznej mapy, której błędy dzięki pracy terapeutycznej mogą być korygowane.

Zasady prowadzenia psychoterapii psychoanalitycznej

Psychoanaliza i psychoterapia psychoanalityczna są długoterminowymi procesami terapeutycznymi. Jak wcześniej wspomniano celem pracy terapeutycznej jest uzyskanie głębokiej zmiany w osobowości, a nie tylko ustąpienie objawów. Długi czas trwania leczenia metodą psychoanalityczną jest związany z pracą nad utrwalonymi na przestrzeni wielu lat życia nieświadomymi procesami psychologicznymi, które nie poddają się łatwo zmianie. Dlatego nie jest możliwe przewidzenie z góry terminu zakończenia psychoterapii psychoanalitycznej. Ponieważ badane są procesy nieświadome, a więc nieznane ani pacjentowi ani terapeucie przed rozpoczęciem leczenia, nie jest możliwe ustalenie z góry jakichkolwiek konkretnych celów, oprócz podstawowego, jakim jest oczywiście dochodzenie do zdrowia.

Sesje psychoanalityczne prowadzone są w ramach zasad ustalanych z pacjentem przed rozpoczęciem leczenia:

· ilość sesji – zwykle od dwóch, trzech tygodniowo w psychoterapii psychoanalitycznej do czterech, pięciu w psychoanalizie

· stałe terminy sesji i stały czas trwania każdej sesji, najczęściej pięćdziesiąt minut

· brak z góry ustalonego tematu sesji; zadaniem pacjenta jest dzielenie się myślami, skojarzeniami, fantazjami tak jak pojawiają się w jego umyśle. Zadaniem terapeuty jest odnalezienie w nich tego, co nie było dotychczas świadome

· poufność i dyskrecja – terapeuta psychoanalityczny zostawia wszystko co usłyszy w czasie sesji wyłącznie dla siebie, nie udziela informacji o pacjencie i nie kontaktuje się z osobami z otoczenia pacjenta

· neutralność terapeuty – postawa nie oceniająca, neutralna (ale nie obojętna!) służy oddaniu przestrzeni i czasu sesji terapeutycznej pacjentowi do zagospodarowania w jego własny, unikalny sposób. Dzięki temu, a przede wszystkim dzięki możliwości poznawania w jaki sposób pacjent buduje relację, terapeuta pracujący metodą psychoanalityczną ma możliwość badania i rozumienia zachodzących w umyśle pacjenta nieświadomych procesów

Podstawowym narzędziem pracy psychoanalityka i psychoterapeuty pracującego psychoanalitycznie jest interpretacja tego co dzieje się w nieświadomej części umysłu pacjenta, w dużym stopniu dotyczy to tego co dzieje się w „tu i teraz” sesji psychoanalitycznej. Psychoanalityk bada emocje pacjenta i sposób ich wyrażania, mechanizmy obronne utrudniające dostęp do nieświadomych treści, rozpoznaje powtarzające się wzorce zachowania, przede wszystkim wchodzenia w relacje z innymi ludźmi, rozpoznaje znaczenie i dynamikę świata wewnętrznego pacjenta – impulsów, pragnień, lęków, marzeń i fantazji.

Psychoanaliza nie jest metodą dyrektywną ani doradczą. Nie skupia się jedynie na usunięciu objawów, jej celem jest również poprawa funkcjonowania pacjenta w różnych obszarach życia, w związkach z ludźmi, uzyskanie lepszej integracji i dalszego rozwoju osobowości, uzyskanie zdrowszego, bardziej realistycznego spostrzegania siebie i zewnętrznej rzeczywistości, pozyskanie większej wiedzy o sobie i zbudowanie zdolności do autorefleksji. W trakcie pracy psychoanalitycznej możliwa jest również rekonstrukcja przeszłości, co sprzyja lepszemu rozumieniu siebie i zbudowaniu poczucia ciągłości własnego istnienia.

Wskazania do leczenia psychoanalizą i psychoterapią psychoanalityczną

Leczenie psychoanalityczne jest wskazane dla osób, których objawy wynikają ze struktury ich osobowości. Dotyczy to przede wszystkim pacjentów z rozpoznaniem:

· zaburzeń lękowych (różnych postaci nerwic)

· zaburzeń osobowości

· chorób psychosomatycznych

· zaburzeń depresyjnych

· z problemami w funkcjonowaniu społecznym i w związkach z innymi ludźmi

Istotna jest jednak nie tylko diagnoza psychiatryczna, ale również motywacja i możliwości pacjenta. Terapia psychoanalityczna jest intensywna i wymaga zaangażowania pacjenta w proces leczenia. Jest metodą leczenia wartą zaproponowania pacjentom, którzy szukają nie tylko złagodzenia objawów, ale są zainteresowani lepszym rozumieniem siebie i rozwojem osobistym, którzy są zainteresowani swoim światem wewnętrznym, zmotywowani do poszukiwania wglądu w siebie i do zmiany.

Badania skuteczności psychoanalizy i psychoterapii psychoanalitycznej

Badania nad skutecznością psychoanalizy są prowadzone przez towarzystwa psychoanalityczne, kliniki uniwersyteckie i placówki lecznictwa psychiatrycznego w wielu krajach. Ich wyniki potwierdzają wartość psychoanalizy jako skutecznej metody leczenia. Spośród wielu badań prowadzonych w przeszłości i aktualnie warto wspomnieć o badaniach prowadzonych w Klinice Tavistock w Londynie i przez Uniwersytet w Heidelbergu, wiele wyników badań można znaleźć na stronach towarzystw psychoanalitycznych, tak Międzynarodowego Stowarzyszenia Psychoanalitycznego jak i Europejskich i Amerykańskich Towarzystw Psychoanalitycznych. Publikowane w lekarskich i psychoanalitycznych czasopismach wyniki badań licznych autorów (dla przykładu można wymienić prace Petera Fonagy z London University College, Marianne Leuzinger Bohleber z Uniwersytetu w Kassel, Aine Lindgren i Andrzeja Werbarta z Uniwersytetu w Sztokholmie, Jonathana Shedlera z Uniwersytetu Kolorado w USA), prowadzone w dużych grupach chorych potwierdziły skuteczność psychoanalizy i psychoterapii psychoanalitycznej w leczeniu wielu chorób i zaburzeń psychicznych, przede wszystkim w leczeniu zaburzeń osobowości. Co ważne badania te wykazały wieloletnie utrzymywanie się poprawy zdrowia, już po zakończeniu leczenia psychoanalitycznego:

· zmniejszenie ilości hospitalizacji

· dłuższe utrzymywanie zatrudnienia

· zmniejszenie nasilenia albo ustąpienie objawów typowych dla zaburzeń osobowości borderline (osobowości emocjonalnie chwiejnej)

· ustępowanie objawów depresyjnych

· lepsze funkcjonowanie społeczne i interpresonalne

· poprawę spójności narracyjnej i refleksyjności

U wielu pacjentów, którzy zakończyli terapię psychoanalityczną obserwowano dalszą poprawę funkcjonowania – celem psychoanalizy jest nie tylko ustąpienie objawów, ale również zainicjowanie dalszego rozwoju osobowości.

Rafał Pniewski lekarz specjalista psychiatra, psychoterapeuta psychoanalityczny, członek Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychoanalitycznej, Instytutu Analizy Grupowej „Rasztów” i Stowarzyszenia Łódzki Inkubator Psychoanalityczny, www.psychoterapia-psychiatria.pl


Bibliografia

1. Fonagy P., Roth A., Higgitt A., Psychodynamic psychotherapies: Evidence-based practice and clinical wisdom. Bulletin of the Menninger Clinic: Vol. 69, March, 1-58 Lagache D.,

2. Słownik Psychoanalizy, Wydawnictwa Szkolne I Pedagogiczne, Warszawa, 1996

3. Laplanche J., Pontalis J.B., Słownik Psychoanalizy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1996

4. Leuzinger-Bohleber, M., Stuhrast, U., Rüger, B., Beutel, M. (2003). How to study the ‘quality of psychoanalytic treatments’ and their long-term effects on patients’ well-being: A representative, multi-perspective follow-up study. Int. J. Psycho-Anal., 84:263-290

5. Leźnicka Łoś A., Podstawy Terapii Psychoanalitycznej, Wydawnictwo Imago, 2012

6. Lindgren A., Werbart A., Philips B., Long-term outcome and post-treatment effects of psychoanalytic psychotherapy with young adults, Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 2010; 83: 27–43

7. McWilliams N., Psychoterapia Psychoanalityczna, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2011

8. Pużyński S. (red.), Leksykon Psychiatrii, PZWL, 1983

9. Shedler J. K., PhD, University of Colorado Denver School of Medicine; The Efficacy of Psychodynamic Psychotherapy, American Psychologist, Vol. 65. No.2.

Skomentuj

Twój email nie zostanie opublikowany